Kòmansman

Fòlibète chita sou kòt Nò peyi Ayiti, tou pre fontyè l ak Repiblik Dominikèn. Vil la sanble ak bè Manseniy (Mancenille). Se espanyòl yo ki te fonde l menm jan ak vil Bayaha nan lane 1578. Fransè yo te pran vil sa a nan ane 1725 epi yo ba li yon lòt non, yo rele l Fò Dofen nan ane 1731 nan lonè Lwi 15 (Louis XV). Nan menm ane sa a, yo bati yon fò nan pwent nò vi l la, yo rele l Fò Dofen. Se yon fò ki te fè pati tout yon seri sistèm yo te mete anplas ozalantou bè a pou pwoteje l. Gen 4 lòt fò ki chita nan rantre vil sa a ki la pou pwoteje l tou, se: Fò Labouk, Batridelans, Fò Sen Chal ak Fò Sen Frederik.

Tousen Louvèti pran l nan ane 1796 e li vin rele l ankò Fò Libète. Li fè Fò Dofen tounen yon baz, ak baz sa a li te gen espwa yon jou li gen pou l debake sou tèritwa panyòl espayòl ki nan vwazinay li a.

Fòlibète sete toujou yon sant pandan peryòd revòlt ak soulèvman nan peryòd istorik yo. Se nan menm fò sa a yo te siyen jounen 28 Novanm 1803 premye pwoklamasyon endepandans lan. Nan ane 60 yo, fò a te sèvi kote pou fè reyinyon pou mouvman kont esklavaj nan mond lan. Pandan peryòd okipasyon amerikèn nan, nan ane 1915, vil sa a se te yon zòn enpòtan kako yo te konn kwaze.

Gen kenz (15) lane de sa, Fòlibète te kapab fè moun pale de li avèk 48.000 ekta tè li te genyen ki te plante ak sizal.

Antre vil la ankadre ak yon gwo kay jon estrawòdinè. Menn jan ak kèk lòt vil nan peyi a, Fòlibète se pa yon kote ou jwenn kouran eletrik fasil, se apèn 4è kouran yo jwenn chak jou. Majorite moun nan zòn nan abite nan yon seri kay ki fèt ak siman e ki kouvri ak tòl. Fanmi k ap viv nan zòn riral yo, byen souvan abite nan yon seri ti kay ki klise ak bwa, apresa yo masonnen (voye mòtye sou klis yo) mi klise yo. Pifò nan zòn riral yo pa gen kouran elektrik.

Aktivite Plan Entènasyonal yo

Plan kòmanse travay nan Fòlibète depi nan ane 1990. Pogram Plan nan zòn sa a kouvri onz (11) kominote kote li parene 4.340 timoun epi fanmi yo resevwa èd nan men l tou.

Diran senk (5) al sis (6) premye ane aktivite l yo nan Fòlibète, Plan te plis konsakre l nan travay pote yon amelyorasyon nan koze edikasyon timoun yo, tankou bati oubyen repare kèk lekòl primè, mete materyèl ladan yo pou elèv yo, ba yo inifòm, peye lekòl pou yo. Apre sa, li vin bay koutmen nan koze dlo potab, li konstui latrin, li bay kèk ti sèvis sante tou ak agrikilti.

Edikasyon

Distri Fòlibète gen karant (40) lekòl primè, gras ak sipò finansye Plan, gen dizuit (18) nan yo ki rive repare. Gen senk (5) lòt lekòl prive, yon lise, yon lekòl lwa ak yon bibliyotèk. Tout lekòl sa yo manke materyèl e anpil nan yo mande repare. An 1997, Plan vin antre ak yon pwojè ekipman pou teren jwèt.

Sante

Fòlibète gen yon sant sante ak kat (4) dispansè. Anpil nan sèvis swen sante yo, se òganizasyon prive ki p ap travay pou fè kòb ki bay yo. Gen plis pase senksansenkant (550) fanm saj ki fòme k ap travay nan trèz (13) kominote nan zòn nan. Yo bay koutmen tou nan vaksinen timoun ki gen pi piti pase senk (5) an ak fanm ansent yo.

Nitrisyon

Anjeneral, fanmi yo manje 2 fwa nan yon jounen, prèske chak jou se mayi moulen oubyen diri ak sòs pwa. Le maten byen bonè yo pran yon kafe dous byen fò ak pen. Moun yo manje kann tou pou ba yo enèji epi yo renmen manje mango lè sezon l rive. Prèske tout manje yo kuit nan lakou lakay yo, yo sèvi ak twa (3) wòch oubyen yon trepye pou kenbe chodyè sou dife a.

Kominikasyon ak transpò

Gen yon estasyon otobis, kote tap tap yo fè virewon ant zòn nan ak Okap epi Wanament. Gen yon ekip ti kamyonèt, motosiklèt ak bourik ki fasilite tranpò nan kominote riral yo. Moun yo kominike bouch an bouch, paske yo pa gen telefòn nan ti vil riral yo. Se sèl nan vil Fòlibète a ki gen yon sèvis telefòn.

Aktivite ekonomik

Pifò abitan yo se tè yo travay, men anpil nan yo pa gen tè. Moun sa yo ki pa gen tè a fè sa yo rele demwatye a, kote yo aranje yo ak mèt tè a, tankou yo travay li, yo plante l, lè rekòt la pare yo bay mèt tè a yon ka epi yo pran twaka nan sa yo rekòlte a.

Tè a pa yon tè ki kiltivab, epi agrikilti a tou se pa yon bagay ki bay randman. Fanmi yo gade youn oubyen plizyè zannimo, tankou kabrit, bèf, mouton ak bèt volay. Akoz jan vyann se yon bagay ki chè se pa yon bagay ayisyen manje anpil. Yo konsidere zannimo yo tankou yon lajan kach yo depoze labank. Yo vann bèt sa yo, sèlman lè yo gen yon pwoblèm lajan, tankou ka lanmò, maladi oubyen yon okazyon espesyal.

Aktivite sosyal

Banbòch se yon rasanbleman sosyal. Banbòch nan zòn riral yo toujou fèt anba yon tonèl (se yon swadizan kote yo pike kèk ti poto lejè epi yo kouvri l ak pay, tankou bannann) Majorite moun ki vin pran pa nan jan de aktivite sa yo se jen ak granmoun gason andezaj ki vin fè konesans ak lòt moun. Yo pratike divès kalte dans tankou: kongo, woumba, mereng ak bolero. Chak dimanch maten pandan tout ane a yo bat kòk. Mesye yo chita sou yon seri ban ki fèt ak bwa ki fè yon wonn ki pase sou kote kòk yo ap batay la.

Ayiti gen anpil jou fèt, fèt yo fete tout kote yo se fèt nwèl, madigra, pak ak jounen timoun yo. Maryaj ak batèm se yon seri okazyon espesyal tou. San n pa bliye, premye janvye gen anpil enpòtans an Ayiti, se pa sèlman paske se premye jou nan ane a, men tou paske se jou endepandans li.

Patwon Fòlibète se Sen Jozèf, yo fete l chak 19 mas.

Retounen

Monte