|
Extrait d'émissions Emission 5 SIJE
Premye pati
Naratè 2 Bonswa Kensly ! Nou kontan rankontre ankò jounen jodi a. Naratè1 w ap di mwen tèlman kontan, se tankou m te nan syèl. Sa nou pote jodi a pou oditè nou yo ? Naratè 2 Nan dènye emisyon an, nou te pale sou enpòtans ledikasyon genyen nan yon sosyete. Nou te pale sou pwoblèm timoun ki pa kapab ale lekòl ; sou chak 100 timoun ki gen laj pou antre lekòl, genyen apeprè 72 ki rete lage nan savann nan. Jounen jodi a n ap pale sou yon sijè ki pi enpòtan toujou : se respè opinyon ak dwa lapawòl timoun genyen. Naratè
1
Aa ! Lumencie, se yon sijè ki konn bay anpil tèt chaje
wi, men vle pa vle timoun se moun, yo gen dwa pale menm jan ak tout
moun. Naratè 2 Ann li ak anpil atansyon. Listwa sa a gen anpil leson ladan n . Dezyèm pati NARATE Se istwa yon paran ki anpeche pitit li pataje lapawòl, menm ak kanmarad ki nan lekòl li. Daprè manman sila a timoun pa gen dwa pale konsa, se sou siveyans paran l sèlman pou l fè sa a. Se konsa bagay yo te ye lontan, pou n repete pwòp pawòl madan Jak, manman Edlin. Lakay man Jak, tout timoun se dwèt sou bouch, se yon lè konsa yon timoun pale ; se sèlman lè li gen yon bezwen.
Jak Pou kisa man Jak ? Okontrè, nou gen chans pitit nou ap konn pale byen, l ap kapab fè opinyon l pase byen ! Sa w di ? Man Jak Ou tande papa sitirè a. Edlin genyen yon pakèt zanmi lekòl li. Mwen mete swiv li, li pale ak nenpòt timoun ; ou pa wè menm ak nou Edlin kòmanse diskite, se kòm si pa gen diferans ni ant granmoun, ni ant timoun, sa l ye la menm ? Mwen pa ladann mwen menm, se timoun mwen genyen m ap fè edikasyon l byen, twòp kontak papa ! Jak Adje man Jak, koze sa a pa egziste ankò, Edlin gen dwa pale ak moun, ni ak elèv parèy li. Yo pa ka retire dwa lapawòl nan bouch yon timoun ni nan bouch yon lòt moun, jan ou menm ou panse a. Se kòm si ou ta va di moun nan pa egziste ankò. Man Jak Mwen wè ou vle bay Edlin pye sou mwen. Atansyon! Fè respè w Jak? NARATE Diskisyon pete nan mitan man Jak ak mari l; se atò, yon matant Edlin vini parèt ansanm ak yon tonton li. Tonton Ki diskisyon n ap fè konsa? Pou ki tout bri sa yo ? Sa nou genyen menm ? Man Jak Mwen pa vle pitit mwen pale san rete. Sa ap fè l tounen tripòt, enpi tou, denpi kilè timoun konn ap pale konsa ? se granmoun ki gen dwa lapawòl. Si mwen pa rete l nan wout, sa k ap sipòte l ? Tonton Mwen dakò avèk ou, ou bay pitit la bon labitid, si tout manman te tankou w bagay yo ta va ranje. Matant Mwen tande jan nou reflechi, men mwen pa fin dakò ak nou non !Se pi gwo malè ki ka rive, lè yon paran, osinon nenpòt reskonsab ta va retire dwa lapawòl nan bouch yon timoun. Lè sa a, ou bloke l pou lavi. Mwen se ak Jak m ap mache. Timoun gen dwa lapawòl. Man Jak Kisa w ap vin di la a Ana ? Se ou k ap bay Jak jarèt, pou fè Edlin vin pi malèdve. Mwen m tande yon seri de timoun deyò a, piga pitit pa m nan tankou yo non ? Fè respè w ! kote timoun gen dwa lapawòl? sa w ap vin pale la? Timoun se bay manje, abiye l, voye l lekòl, kale l, enpi sa fini la. NARATE Edlin te nan wout, li vini. Li tande koze yo ap pale li di : Edlin Manman, timoun se moun tankou tout moun, se sa yo kòmanse aprann mwen lekòl la, ni nan reyinyon dwa timoun. Mwen gen dwa lapawòl, se sèl mwayen pou m fè lopinyon m pase nan gwoup moun m ap rankontre chak jou wi ! Ni timoun, ni granmoun gen dwa pale pou di bezwen yo genyen. Man Jak Enben nan kondisyon sa a, si se ou menm ki granmoun mwen ou mèt fè sa ou vle ? Ala koze ! Jak Si timoun nan la, epi li pa ka pale ni ak timoun parèy li, ni ak granmoun, ni moun k ap travay ak li, li pat menm bezwen egziste tankou moun, li pat bezwen la. Epi tou ki sosyete n ap prepare demen ? Man Jak Edlin, pwoche ! vini m pale w ? Edlin Men mwen manman. Man Jak Vle pa vle, m ap chanje w lekòl ane sa a, ou twò konnen pou mwen. Edlin Men, depi mwen tou piti se la m ye, enpi manman se toupatou, lekòl yo, fanmi yo ap fè jefò pou dwa lapawòl timoun respekte. Man Jak M te kwè m te di w pou ou pa pale ak timoun, ni replike ak granmoun ? Edlin Timoun yo se moun kon mwen, yo gen dwa pale avè m. Se yonn nan dwa ak yonn nan valè yon moun fèt ak li manman. Si m te bèbè, ou pa t ap kontan. Se andikape yo t ap rele m, se pa vre manman ? Naratè 2 Aprè, manman-an chita men l nan figi l, li t ap reflechi ak tout sa yo so t ap pale, li vin wè si yon timoun ap viv li gen dwa pale. Li vin wè sa yo t ap di l la se vre. Aprè manman-an di : Man Jak Edlin ou wè tout sa ou menm, papa w, toton w ak matant ou t ap di ya, se vre wi, paske depi yon timoun la li dwe pale, kounya ou lib pou pale ak moun ou vle, men kontwole lang ou tande, evite tripotaj. Edlin Ebyen, mwen mèt al jwenn zanmi m yo ? Man Jak Wi pale ak yo, di yo, yo gen dwa lapawòl. Se sa yo rele respè opinyon tout moun, ni timoun, ni granmoun, nou pa vle yon sosyete zonbi ankò. Timoun jodi granmoun demen. Timoun gen dwa panse, timoun gen libète konsyans, libète pawòl, libète reyinyon, libète patisipasyon. Tout peyi ki siyen konvansyon dwa timoun, dwe rekonèt sa enpi fè aplike l. NARATE Petèt genyen lòt moun tankou man Jak, ki deside bloke dwa lapawòl timoun yo. Fè atansyon, reflechi sou fason n ap ede timoun yo pale ak nou. N ap fè plis byen pase mal, lè nou pèmèt yo egzèse dwa sa a depi tou piti. Peyi nou ap bezwen bon sitwayen ki konn pale, ki konn òganize, ki konn fè bon revandikasyon, ki dakò ak sa lalwa mande. Narate 1 Listwa man Jak nou sot koute a dwe pèmèt nou pran konsyans pou n koute timoun yo lè y ap pale. Si gen kèk koreksyon, fè l. Men pa bloke lapawòl yo. Se yon dwa natirèl anyen paka chanje l. Narate 2 Denpi nan lane 1989, asanble jeneral Nasyon Zini adopte akò ki pale sou dwa timoun yo genyen. Denpi 1990, konvansyon sa a antre an vigè. Nan dat 2 novanm 2003 divès kalite peyi manm Nasyon Zini te ratifye l. Peyi Dayiti vote l tou. Respè opinyon timoun se yon prensip fondalnatal. Nan ki nivo nou ye ak prensip sa a ? Naratè 1 Enterè timoun yo dwe pase an premye ni bò kote paran yo, ni bò kote reskonsab nan edikasyon yo, ni bò kote leta, paske timoun se lavni peyi a. Timoun genyen valè menm jan ak tout moun. Lalwa pa dakò, lè dwa lapawòl timoun ap pase anba pye, se pa vre Lumencie ? Naratè 2 konvansyon entènasyonal pou dwa timoun kreye yon komite dwa timoun. Wòl li se siveye kòman tout peyi ki mete yo dakò ak konvansyon an ap fè jefò pou respekte dwa timoun yo. Chak 2 zan, yo gen pou rann kont bay reskonsab yo, pou moutre nan ki fason yo respekte obligasyon yo nan respè dwa timoun yo. Naratè 1 Genyen anpil koze toujou, men nanpren tan. Se moman pou emisyon jodi a rive nan bout li, anvan n'ale n ap fè nou sonje sa ki te domine refleksyon an: Naratè 2 Pa bliye jodi a nou t ap reflechi sou dwa pawòl timoun yo genyen, nan sosyete y ap viv ; pèsonn pa gen dwa retire dwa pou timoun yo pale lib nan respè yonn pou lòt. Naratè 1 Paragraf 3 konstitisyon peyi a rekonèt dwa pou moun ekri enpi pale lib. Soti atik 28 rive atik 29.1, enpi tou se yon dwa natirèl ki enpòtan nan lavi moun. Naratè 2 Enpi, ou konnen Lumencie, tankou anpil lòt peyi sou latè, leta peyi a dwe dakò ak dwa sa a, fòk tout moun fè jefò pou respekte l. Timoun se moun tankou tout moun, yo gen dwa.
|
