Sosyete
ayisyèn nan gen anpil jefò pou l fè ankò
pou ankouraje nan medya yo prezans timoun yo ki gen pou vin
ranplase pi granmoun yo demen. Yon lòt bò, patisipasyon
timoun yo nan medya yo ak bèl lide yo kapab bay, sa
ta kapab jwe yon gwo wòl nan sa nou rele pwosesis yon
devlopman dirab nan peyi a.
Se
sa ki soti nan rechèch yon dokimantè Enstiti
Panòs (Institut Panos)(*2) te reyalize nan mitan ane
2000 la sou patisipasyon timoun yo nan medya yo.
Malgre
gen anpil medya ki ofri yon espas nan pwogramasyon yo pou
timoun, anpil nan emisyon sa yo parèt yenyen (*3)(yon
jan san sans). Sa vle di yo pa gen eleman fondamantal ki montre
koutmen timoun nan pote tankou yon moun nòmal, ki gen
yon entèlijans, pèsonalite kote li kapab bay
lide pa l sou sa k ap deside pou yon bon chanjman. Yo poko
janm sèvi ak lide timoun yo sou reyalite nan pwogram
enfòmasyon y ap bay chak jou.
"Olye
pou kòamnse ak dwa timoun yo, li ta pi bon pou yo ta
konsidere wòl dwa yo jwe nan kominikasyon, dwa pou
yo jwe, pou fè tande vwa yo nan medya yo." Se
yon obsèvasyon Joseph Georges ki se direktè
Sosyete Animasyon Kominikasyon Sosyal (SAKS), yon enstitisyon
ayisyèn ki travay nan tèt kole ak medya kominotè
nan peyi a.
 Dosye
sa pwodui ak kolaborasyon epi sipò finansye
PLAN INTERNATIONAL-HAITI, nan kad pwojè "Dwa
timoun ak medya ki bay bourad nan sosyete sivil la."
Rèv
PLAN se wè pou tout timoun ta viv nan yon mond,
kote yo alèz nan yon sosyete yo respekte dwa
ak diyite moun. PLAN ap bat pou timoun, jèn
ak adil yo jwen yon ediaksyon solid ak yon tenik lavi
ki pou pèmèt yo viv san pwoblèm
pandan y ap bay koutmen pa yo nan devlopman sosyete
yo a..
Prensipal
pwogram PLAN yo se : amelyore lavi, chache pou tout
timoun jwenn posiblite pou jwi dwa yo, fè timoun
yo patisipe plis nan desizyon y ap pran pou yo.
|
Fas
ak mouvman entènasyonal pou retranche lide chanjman,
tankou respè inivèsèl dwa moun, ki gen
ladan l dwa fanm ak timoun, peyi ki nan rejyon an rankontre
anpil pwoblèm chak jou sou dwa pou di sa yo panse ak
pa gen dwa pou sa.
Se
konsa timoun nan pa dwe lite sèlman pou wete baryè
sa a ki anpeche li pataje sa li panse ak moun ki bò
kote l yo, men tou pou l jwenn dwa pou kominike, yon dwa timoun
nan genyen depi l fèt l ap bat pou l devlope l epi
manifeste l jan li vle ak mwayen li genyen.
An
Ayiti, depi nan finisman ane 1970 yo, gen yon bann medya ki
fè pwogram ki gen pou tèm timoun, pwogram ki
gen rapò ak sa yon timoun dwe fè ak pou l pa
fè. Pwogram sa yo pito bay tandans repwodui yon kilti
otoritè, selon li menm timoun nan pa pral gen okenn
dwa. Nan kondisyon sa a, gen tout yon seri vye pratik yo adopte
nan relasyon granmoun ak timoun, yo konsidere timoun sa yo
tankou yon kategori enferyè, yo konsidere yo tankou
bèt kote yo pa gen dwa pran desizyon, sèlman
yo la pou resevwa lòd pi gran pase yo.
"Nan
pwogram sa yo, ou pa jwenn timoun k ap pale de sa yo panse
pou demen sou sa k ap pase nan peyi a. Pwogram sa yo konsidere
timoun yo tankou yon èt enferyè, kote yo pa
gen pouvwa ni pou distenge ni pou esprime yo, sa sanble pito
yo pa gen respè pou timoun yo. Nan kalite pogram sa
yo, timoun yo resite powèm, yo chante, se timoun ou
bay opòtinite prèske pou ranse, pou fè
plezantri." Se sa Monique Clesca ki se direktris fim
ayisyèn kominikasyon MC Conseils di.
Pandan
li pase plizyè ane ap travay nan seksyon kominikasyon
nan branch ayisyèn Fonds des Nations Unies pour l`Enfance
(UNICEF), Monique Clesca parèt ak yon lòt apwòch
ki pi patisipativ ki respekte dwa lapawòl, dwa pou
timoun yo fè kòmantè sou lavi yo.
Panse
timoun yo
Anpil
timoun yo te poze kesyon nan kad rechèch sa a, montre
nesesite pou medya yo antre nan pwogram yo, espas dokimantè
ki gen arevwa ak bèt, ak istwa epi jewografi jeneral,
mete sou ti istwa, powèm, kont, blag, desen anime,
je edikatif, emisyon kiltirèl (mizik, teyat). Yo ta
renmen tou pou yo ta pase nan televizyon plis fim sou timoun.
Se pa fim k ap montre yon seri vye imaj ak vyolans (kote y
ap tire, y ap fè masak, y ap pale de dwòg, delenkans)
bagay ki kapab pouse timoun yo al refè menm sa yo sot
wè yo sou kanmarad yo.
Ansanm,
yo pwononse yo pou yo ta difize jan de emisyon pou ankouraje
timoun yo pou prepare avni yo, pou pran reyalite peyi yo nan
men, san pa gen diskriminasyon moun ak kategori sosyal. Nan
sans sa a li envite paran yo pou montre yo pi toleran pandan
y ap bay timoun yo posiblite pou yo suiv emisyon ki fè
timoun plezi (emisyon timoun renmen)
Stephane,
yon timoun ki gen douz (12) an k ap viv Kafou fèy (Carrefour
Feuilles) ki nan sid kapital ayisyèn nan, pwopoze pou
Leta ta prepare yon gwo espas, kote moun ap respire bon van,
pou timoun yo kapab rasanble dè do paran yo. Se konsa
yo kapab pase nan medya yo, tankou nan televizyon jwèt
timoun yo fè pi byen yo.
Junior,
ki li menm gen douz (12) an, li abite Kot Plaj (Côte
Plage), (Carrefour) yon zòn ki chita nan sid kapital
la, li ta renmen patisipe yon jou nan yon emisyon yo fè
pou timoun. Li deklare li pa janm konprann anyen nan emisyon
li konn ap koute sou estasyon radyo nan kapital la, Junior
mande pou timoun yo patisipe nan emisyon yo fè pou
timoun, jis pou yo kapab wete poukont yo timidite ki gen lakay
yo.
Nan
kontèks sa a, Fedja ki gen nèf (9) an, esplike
kòman pandan li te patisipe nan emisyon Gete anfantin
(Gaieté Enfantine) radyo Lumière òganize
chak samdi a. Sa te aprann li chante ak lòt, viv tankou
frè ak sè ak lòt yo.
Bò
kote pa l, Yvenante, ki gen douz (12) an, li montre kijan
patisipasyon l nan emisyon Kach Kach Liben nan estasyon kominotè
radyo Vwa Klodi Mizo Okay (Cayes), (Sud d'Haiti) sa pèmèt
li reyalize rèv li : li pale sou radyo epi li patisipe
nan jwèt kesyon repons. Yvenante pa kache jan li renmen
yon seri fim ak videyo klips kèk gran aktè jwe
(sèlman li pa presize yo)
Se
konsa tou, Jean Nathel, ki gen onze (11) an deklare jan sa
ta enpòtan si yo ta pèmèt plis timoun
patisipe nan spòt ak fim piblisite, pou kapab fè
wè talan yo epi rann yo sosyal.
Jocelyn
(alyas Ti Dye) ki gen onze (11) an, li se moun Site Solèy
(Cite Soleil), yon gwo bidonvil ki gen plis pase twasan mil
(300.000) moun ki chita nan nò kapital la. Misye pa
wè bagay yo menm jan ak lòt timoun yo. Li pa
dakò ak jan moun ki gen mwayen ap sèvi ak timoun
yo pou fè piblisite pou biznis yo. Li bay kòm
prèv, ka kèk zanmi li yo, kote yo sèvi
ak vwa yo pou fè piblisite, epi anretou yo pa ofri
yo anyen.
Michenard
ak Paul Evans ki gen katòz (14) ak kenz (15) an, yo
panse medya ayisyen yo pa bay timoun yo twòp enpòtans.
Selon yo menm radyo ak televizyon ki reprezante mwatye nan
distraksyon yo an Haiti, yo di kote sa yo bay nouvèl
ak evènman politik yo twòp priyorite.
Coucou,
li menm ki gen nèf (9) van pa dakò ak opinyon
de (2) lòt timoun sa yo, li di timoun yo dwe bay tout
nouvèl yon atansyon espesyal, pou yo ka gen enfòmasyon
sou sa k ap pase, pwoblèm k ap boulvèse sosyete
a, men tou pou yo kapab reponn tou lè yo poze yo kèk
kesyon, tankou nan egzamen ofisyèl oubyen lè
y ap brase lide ak zanmi ki gen menm laj ak yo.
Maité,
yon timoun uit (8) an, montre jan emisyon rekreyativ yo atire
li anpil, tankou desen anime y ap apse nan televizyon yo.
Men, li envite medya yo pou yo panse tou ak zòn defavorize
yo tankou Site Solèy (Cite Soleil), tankou lè
y ap abòde yon seri tèm ki gen arevwa ak timoun.
Se
menmjan Tania ki li menm gen katòz (14) lane wè
bagay yo, li di nan ki emisyon televizyon timoun yo kapab
jwenn enfòmasyon sou edikasyon, tankou kote yo bay
bon konsèy, yo pale de pwoteksyon anviwònman
ak pwoteje patrimwàn nou yo. Emisyon ki fèt
an franse yo, mete analfabèt peyi a yo sou kote. Tania
di gen yon seri pwen yo pa janm soulve ale wè pou yo
ta pale de yo sou lèzond, tankou prejije koulè,
diskriminasyon sosyal, tout yon seri bagay ki pa piti an ayiti.
Nan
kontèks sa a, Fabiola, li menm ki gen katòz
(14) zan, montre nesesite pou medya yo ta mete aksan sou jan
medam ayisyèn yo ap sibi asèlman seksyèl,
epi tou pou yo ta fè kou lang ak alfabetizasyon. Li
di, pase fim ak desen anime nan lang anglè kapab ede
moun aprann lang sa a, men li di sa ki kapab pi bon an, se
pou yo ta pase yo swa an kreyòl oubyen an franse.
Kesyon
pedagojik
Sa
kapab parèt yon jan dwòl pou bay timoun lapawòl
nan medya yo nan yon sistèm pedagojik tankou sa ye
an Ayiti ak anpil lòt peyi nan karayib la, kote yo
pa bay timoun valè, ki pa ba yo dwa pale ni pou yo
patisipe nan sa k ap fèt yo.
Difikilte
yo genyen pou fè yon mesaj pase nan yon pogram timoun
fè, sa poze yon pwoblèm avèk pi gran
yo, tandiske jounen jodi a, timoun yo ta dwe gen posiblite
esprime yo nan medya yo, sou edikasyon sa ki pi gran yo, sou
baz yon pataj ant paran ak timoun, se sa Joseph Georges fè
kòm remak.
Se
konsa reyalite a ye an Ayiti ak lòt peyi nan karayib
la, anpil granmoun wè tèt yo tou tankou timoun
yo wete nan yon seri aktivite nan sosyete a ak patisipasyon
yo nan medya yo.
"Akoz
endepandans ak pouvwa deside timoun fanmi pòv yo pa
genyen, se yon rezon ki esplike sa ki fè se konsa lavi
paran sa yo ye. Se konsa nou kapab di èske paran pòv
yo pa gen tan pou suiv sa pitit yo ap fè. Yon lòt
kote, timoun pòv yo, chak jou nan lavi yo, eseye gen
menm konpòtman paran yo genyen nan sa nou rele pe bouch
yo (pa renmen pran lapawòl)." (UNICEF, Innocenti
Essays, N.4)
Sitiyasyon
dwa anpil moun nan popilasyon an pa genyen an, touche timoun
yo pou plizyè rezon.
Premyèman,
Georges di anplis pouvwa yo pa genyen pou ale lekòl,
timoun sa yo rankontre tout pwoblèm ki menm egzije
yo rete nan sitiyasyon y ap viv la.
Pandan
l ap bat pou l lite ak lavi a, ale lekòl vin sèl
chans li genyen, men se pa yon dwa. Sa ki ale lekòl
pa konnen kijan pou l fè pou jwenn sa l ap bezwen pou
l travay yo, ni kouman avni l ap ye. Tandiske tout timoun
ta dwe gen dwa pou yo rantre nan yon kindègadenn, depi
nan klas primè anpil pa rive lwen, kote timoun nan
yo pa rive wè rèv yo reyalize.
"Nou
nan yon peyi kote la mizè tèlman ap boulvèse
moun, manman yo konn oblije bay pitit yo pou rete ak lòt
ak espwa moun sa pral bay timoun sa a edikasyon, epoutan ki
pral fè l pase plis mizè," se sa Georges
te ajoute.
Timoun
sa yo tèlman pase mizè, yo p ap janm pale de
gete nan medya yo, men y ap pale de soufrans: kout fwèt,
kalòt, kout pye, kèk move pinisyon, tankou sa
make sou figi anpil timoun.
Se
tout rezon sa yo ak motif pedagojik yo, ki fè lè
yon timoun transmèt yon mesaj bay timoun parèy
li nan medya yo, espesyalman nan radyo, mesaj sa a t ap pi
byen pase. Nan sans sa a, fason pou jèn yo entèvni
depan dirèkteman de reskonsab medya yo.
"
Akoz paran yo konsidere verite timoun yo yon jan enpètinant
devan yo, yo kapab koute timoun yo di nan radyo konpòtman
sa a kapab blame vizavi dwa timoun yo kòm moun k ap
viv nòmal sa ap kreye lòt pwoblèm,"
se sa direktè SAKS la di, kilès k ap asepte
jan de konvèsasyon sa yo sèvi yon liy pou yon
dyalòg ant paran ak timoun yo.
Yon
anbyans pedagojik, ki ensiste sou otonomi timoun, rekonèt
li kòm yon moun tankou tout moun, mande depi li piti
pou li aprann esprime l, pou l aprann travay ansanm ak lòt
timoun, pou li aprann pran desizyon.
Pa
kisa e kòman pou kòmanse?
"
Depi ane 1970, majorite medya an Ayiti te mete pwogram pou
timoun. Sa pa t pote yon chanjman. Pwoblèm la toujou
rete la menm jan, sitou : fason yo trete sijè yo, ak
vizyon ki parèt nan pwogram yo, fason timoun yo patisipe."
Se sa Monique Clesca presize.
Poukisa
medya yo ki te konn mande chanjman nan sosyete a, an Ayiti
ak lòt peyi ki t ap soufri anba diktati yo, poukisa
yo pa kapab jwe wòl sa a ankòm jan yo te deja
fè sa nan tout kanpay "TIMOUN SE MOUN" (ladan
yo te konn pase spòt ak vwa timoun yo). Poukisa medya
yo menm jan y ap pale souvan sou chanjman demokratik, yo pa
kontinye mache ak timoun yo, malgre kontradiksyon ki gen nan
sistèm edikasyon an?
Direktris
MC Conseils la panse, timoun ki gen laj ant zewo pou rive
disèt (0-17) ane ki reprezante karantsèt (47%)
pou san nan popilasyon ayisyèn nan(*4), yo te dwe gen
dwa pou yo patisipe nan emisyon liy ouvèt, nan pogram
enfòmasyon, yo te dwe reyalize repòtaj tou.
Timoun yo ta dwe poze kandida ki pral patisipe nan eleksyon
yo kesyon. Ni tèm yo, ni kesyon yo pa ta dwe bagay
yo tou prepare pou timoun yo, men pwòp afè pa
yo, pou yo ta prepare.
Bò
kote pa l, Me Bethie Casty ki se adjwen enfòmasyon
nan branch ayisyèn Fonds Nations Unies pour l'Enfance
(UNICEF) Konsidere tankou yon bagay valab pou timonu yo patisipe
nan medya yo nan de (2) nivo : Patisipe nan òganizasyon
pogram li epi patisipe nan pogram ki fèt pou li, nan
sans yon pwomosyon l ap fè pou konvensyon ki te gen
rapò ak dwa timoun yo.
"Pale
de timoun nan medya yo, sa pèmèt yo egsèse
dwa libète lapawòl yo. Akoz matirite yo poko
genyen, timoun yo bezwen pwoteksyon ak konpay, men fòk
konpay la kapab kite yo deside tou, kite yo òganize
yo, ba yo chans pou aji, ou kapab oryante yo lè ou
ap korije yo sèlman, men pa ba yo direksyon pandan
se pa ou la ou vle pase yo lòd pou yo fè, jan
yo abitye fè sa lakay nou."
Stephanie
Conrad, ki nan PLAN INTERNATIONAL - HAITI, envite medya yo,
pou yo dispoze pwogram ki vize timoun yo, men se granmoun
ki prepare yo, yo dwe chanje pratik yo kote pou yo pèmèt
timoun yo pran pa chak lè y ap pran desizyon.
"An
jeneral, timoun yo gen talan pou yo ta antre nan medya yo.
Depreferans ou dwe ba yo libète pou chache pwòp
tit pou popgram pou timoun yo."
Men
alò, kesyon k ap poze pou yon ti salè pou timoun
k ap anime, se yon revandikasyon ki nòmal daprè
Monique Clesca, ki panse kesyon jere lajan se yon bagay ki
konsène timoun nan ak paran l.
Roody
Thélémaque fè sonje, yon lòt bò
patisipasyon timoun yo san yo pa menm peye yo pou piblisite
yo, se pa yon bagay ki kadre ak dwa timoun yo.
Yon
timoun nan lari Petyonvil ki nan Lès Kapital ayisyèn
nan, te eseye tradui devan lajistis yon ensitisyon lokal ak
yon lòt entènasyonal ki te pibliye foto l sou
yon depliyan san konsantman l, ni tou yo pa t peye l pou sa.
Sepandan,
kijan yo kapab bay timoun yo lapawòl?
Tranch
laj pou konsidere
Nòmalman,
fò n ta konsidere kòm minè tout moun
ki poko genyen dizuit (18) an, jan konvansyon sou dwa timoun
yo mande l la. Epoutan, fòk nou ta admèt yon
lwa sivil pou timoun ki gen laj soti zewo rive dizuit (0-18)
an, lwa ayisèn nan di depi yon timoun gen sèz
(16) an li kapab rekonèk zak li devan la lwa. Defensè
pwomosyon dwa timoun yo kont lwa sa a, se sa avoka Béthie
Casty fè konnen.
Sadepan
de lide w ap suiv ak piblik ou vize a, chak laj gen diskou
pa l. Sa a se opinyon pa Me Casty.
Yon
emisyon pou timoun soti zewo pou rive kat (0-4) lane, se pou
manman yo yo fè l, pou yo kapab enterese yo bay timoun
tete ak ki kalite swen pou ba yo pou evite enfeksyon. Lè
timoun nan gen sis (6) zan, li kapab di sa li santi, li pi
byen konprann bagay yo, li kapab poze kesyon, se sa lil ajoute.
Joseph
Georges ki nan SAKS, estime lè yon timoun gen ant senk
al sis (5-6) zan, entèlijans li ase devlope pou l kominike
ak tout moun, moun ki genm laj ak li, paran l.
"Eske
nou konn rann nou kont talan timoun nan klas matènèl
yo genyen, tankou sa ki nan kindègadenn yo. Espesyalman
nan seremoni gradyasyon yo kote y ap jwe wòl. Se yo
ki kòmanse fèt yo, yo resite powèm, yo
chante, yo fè teyat, yo jwe pyano, twonpèt,
yo sonnen kès. Paske nan laj sa a se jwe y ap jwe,
men yo tou pwofite fè mesaj yo pase."
Pou
Monique Clesca, tranch laj ki enteresan pou timoun yo ta pale
nan medya yo se ta soti nèf pou rive trèz (9-13)
an. Timoun sa yo konnen anpil bagay nan tan sa a, ki se yon
peryòd ki rive an menm tan timoun nan pral rantre nan
adolesans li, li kòmanse rekonèt pèsonalite
l, li kapab di sa l wè nan sosyete a.
Matthew
Frey de Save The Children U.S.A. pa dakò ak koze laj
la. Li di kèlkeswa laj timoun nan, tout timoun dwe
pote kole nan posesis devlopman dirab la, an rapò ak
sa li jije ki nesesè pou timoun. Se sèlman ti
bebe li di ki pa an mezi pou patisipe nan pwogram pou timoun
nan medya yo, paske bebe a poko kapab pale byen.
Stéphanie
Conrad ki nan Plan Intènasyonal ( PLAN INTERNATIONAL
) di, timoun yo kapab pote kontribisyon yo nan devlopman ak
reyalize pogram nan radyo ak televizyon, li wè li pi
fasil pou travay ak timoun ki gen ant onz (11) pou rive disnèf
(19) van, timoun sa yo kapab pale byen, sitou lè y
ap genyen pou fè repòtaj.
Lang
ak kontni
Espè
nasyonal kou entènasyonal dakò li obligatwa
pou moun k ap edike moun tout peyi pou yo sèvi ak lang
manman yo pou montre.(*5)
Nan
sans a a plizyè animatè radyo kominotè
ansanm ak reskonsab òganizasyon non gouvènmantal
yo, yo te poze kesyon nan kad dosye sa a, yo tout di yo ta
kontan pou pogram yo fèt an kreyòl. Nan peyi
ki pale de (2) lang nan rejyon an tankou Ayiti ak Sent Lisi(St.
Lucie), lang moun yo pale plis se kreyòl, medya yo
dwe bay kreyòl la valè l, medya sa y poko janm
reyalize ti ponyen moun ki pale lòt lang yo, se sa
ki nan pouvwa a yo.
Selon
yo menm, emisyon pou timoun yo fè nan lòt lang
pi fò popilasyon an pa konprann, pa enterese timoun
yo, sa reprezante yon gwo pwoblèm pou timoun yo distrè
yo, espesyalman timoun paran pòv yo.
Yon
lòt kote, sa ki ap prepare nan yon pogram pou timoun
dwe gen rapò ak dokiman, tèks entènasyonal,
tankou deklarasyon inivèsèl dwa timoun Convention
relative aux Droits de l'Enfant, les règles de Beijing,
pour les procédures de justice des mineurs, se sa Me.
Béthie Casty rekòmande.
Imaj
medya yo ap prezante
Sipò
medya yo se youn nan mwayen endispansab ki pèmèt
timoun yo pwofite pwogrè syantifik yo, tankou yon pakèt
envansyon teknoloji (tankou entènèt) ki disparèt
tout distans ki te genyen nan mitan peyi yo. Yon sèl
bagay, sa medya yo ap prezante yo montre twòp move
bagay tankou vyolans. Byen souvan evènman politik tèlman
pran tèt yo, timoun yo vin pèdi tout mès
ak valè yo, se sa Richard Widmaier Radyo Metropole
fè kòm remak.
Olye
pou yo ta pase repòtaj ki montre sa yo kapab fè
pou kont yo, ede yo devlope talan yo genyen, montre yo reflechi,
pran desten yo an men epi pote mo pa yo sou jan yo wè
sosyete a ap fonksyone. De preferans medya yo prezante yon
seri imaj ki di timoun sa yo men jan yo dwe konpòte
yo, epi yo mande yo pou yo dakò ak li, oubyen pou plede
repete yon seri bagay yo pa menm konprann, se sa Stéphanie
Conrad ki nan "PLAN INTERNATIONAL - HAÏTI"
ak Jean Claude Thouin ki nan "Aide à l'Enfance
Canada" deklare.
"
Sèvi ak timoun kòm atirans pou fè komès
vann, se yon fòm esplwatasyon ki pa mache ak prensip
Convention relative aux Droits de l'Enfant. Yo fè piblisite
pou pwodui yo kapab fè lòt timoun yo fistre,
sa kapab fè timoun sa yo gen anvi genyen l, menm lè
se yon bagay ki kapab nui sante oubyen devlopman pèsonèl
yo. Pa egzanp timoum yo renmen je elektwonik (sa ki mache
ak pil oubyen kouran) vyolan yo, san dout anvi sa a vini apre
yo fin tande oubyen gade yon reklam yon lòt timoun
fè."
Joseph
Georges rann yon pati nan sosyete a reskonsab fason gen plis
delenkan deyò a. Sou chèn televizyon an Ayiti
yo pa gen ni fim, ni pogram pou timoun ki nan laj kat (4)
pou rive nèf (9) an, espete sa ki gen ant onz (11)
pou rive dizuit (18) an. Menm desen anime ak band desine (ti
komik) yo plen ak zak sovaj.
Pandan
yo pa gen anyen ki kapab edike timoun, anpil nan fim y ap
pase nan medya yo montre bagay aktè nan fim long yo
(long metrages) olye pou yo ta ede timoun yo devlope sansiblite
yo, tankou sou mèvèy ki gen nan lanati, travay
pou poteje anviwònman. Sou pretèks yo sivilize,
gen yon seri espòt yo pase tankou timou ki detounen
manman yo (prensipalman manman pòv yo) nan lèt
manman pou lèt anpoud ak bibon.
Medya
an Ayiti yo fonksyone tankou boutik, yo ta dwe bay edikasyon
an plis epòtans nan pogram yo, menm jan anpil peyi
nan Amerique Latine nan fè l, kote yo fè anpil
pogram sou edikasyon pou kapab pèmèt yo konble
reta ki gen nan devlopman an Ayiti oubyen zile ki pale angle
yo na karayib la.
Apò
jounalis ak espesyalis yo
Manke
jounalis espesyalize nan domèn sa a an Ayiti. Si ou
vle byen konnen tèm timou nan. Fòk ou ta panche
sou yon seri sijè serye, sijè ki byen sansib,
ki mande yon atansyon espesayl, ou dwe fè anpil rechèch.
Nan travay sa a dwe genyen yon pòte psikolojik ak yon
pòte legal ki gen anpil enpòtans.
"Yon
fwa jounalis la fin gen ase dokiman ak agiman, li byen konn
sijè l la, li pral gen pou l defini plan emisyon l
lan. Yon bagay ki pa difisil pase sa, tankou trete ka timoun
ki gen pwoblèm avèk la lwa, konprann poukisa
yon timoun ki fè krim pa kapab kondane menmjan ak yon
kriminèl ki majè. Menm avoka yo pa byen konen
jistis timoun yo, malgre li nan la lwa depi nan ane 1961,
se jis apre ane 1994 yo kòmanse mete l an pratik, se
dat sa a Ayiti te ratifye convention sur les droits de l'Enfant,"
selon Béthie Casty.
Jounalis
ki deside travay sou tèm timoun dwe byen fòme.
Fòk yo pran prekosyon pou yo pa jwe nan tèt
timoun yo, byen souvan ki gen yon konpòtman dwòl,
selon Plan International.
Estanda Jounalistik pou repòtaj sou tèm
ki konsène timoun
La
Fédération Internationale des Journalistes
(IFJ) kòmanse devlope aktivitepou l fè
repòtaj sou sijè ki gen konsne timoun,
gras ak yon ankèt y ap mennnen a fon sou kòd
ak konduit ki deja kòmanse nan mond la. Men
sa prensip yo genyen:
1-
Kenbe pwofesyonalis ak etik epi fè pase plis
enfòmasyon ou kapab sou konvansyon dwa timoun
yo ( la Convention relative aux droits de l'Enfant).
2- Sou vyolasyon dwa timoun ak sijè ki gen
arevwa ak sekirite, edikasyon, sante, byennèt
sosyal, ak esplwatasyon timoun, se kesyon enpòtan
ou kapab mennen envestigasyon ak deba piblik.
3- Konprann move sitiyassyon timoun yo nan aktivite
jounalis.
4- Bat pou jwenn anpil ekzatitid ak sansiblite, evite
stewotip oubyen prezantasyon ki gen sansasyon, fè
yon evalyasyon sou konsekans piblikasyon oubyendifizyon
enfòmasyon sou timoun an, pwoteje kont idantifikasyon
ki pa nesesè, ede timoun yo esprime opinyon
yo, verifye enfòmasyon timoun nan ba ou la
san ou pa mete lavi timoun sa a an danje, evite sèvi
ak imaj seksyèl timoun, sèvi ak metòd
ki jis pou tire foto yo, verifye si òganizasyon
k ap pale oubyen ki reprezante enterè timoun
yo se yon òganizasyon ou kapab fè konfyans.
|
San
li pa retire koutmen paran yo kapab bay nan edikasyon timoun
yo, Stéphanie Conrad mande pou ta gen espesyalis ki
akonpanye timoun yo, espesyalis sa yo ta kapab fè emisyon
nan medya yo pandan y ap travay ak timoun yo. Nan sans sa
a, radyo ki gen anpil moun k ap koute yo ak televizyon ta
pi bon pou fè pase mesaj ki gen rapò ak dwa
timoun.
Fò
di tou "le centre haïtien d'appui aux médias
et aux journalistes Info-Services" te fè, soti
1995 rive 1997 nan tèt kole ak UNICEF- HAITI, plizyè
seyans fòmasyon sou tèm timoun (manman ak fanmi
an jeneral) pou jounalis medya yo (près ekri, radyo,
oubyen televizyon) ki nan tout kwen peyi a.
Sitiyasyon
pogram yo
Tout
Amerique Latine ak Caraibe la mete pogram pou timoun ala dispozisyon
yo, kote se timoun ki reyalize emisyon sa yo, yo aprann reyalize
entèvyou. Timoun nan kominike chak jou, li sèlman
bezwen zouti ki nesesè pou l fè travay sa a.
Fò
nou soulinye apre aparisyon medya kominotè yo nan kòmansman
ane 1990 yo an Ayiti, anpil timoun ki soti nan kouch sosyal
defavorize yo vin gen aksè a radyo. Jan tradisyon an
te ye lontan, se te sèlman timoun paran zafè
bon ki te konn patisipe nan kèk pogram ki te konn fèt
nan radyo ak televizyon prive nan kapital la. Estasyon radyo
ak telvizyon piblik nan peyi a kòmanse antre tou piti
timoun nan pogram yo.
Malgre
travay medya yo fenk fè sou lide pou yo epi avèk
yo sou tèm timoun, dwe jwenn konsiderasyon, yo manke
yon konsyans dwa yo gnyen nan medya yo ak posiblite pou kreye
mwayen pou ekzèse dwa sa a. Anpil espas yo bay timoun
yo, parèt yo kòm flè.
"Nan
reyalite esklavaj ak restavèk (domestik) sa a ki fèt
nan medya yo, parèt pa ase epi yo pa siyifi anyen.
Gen yon seri televizyon ki tèlman bay espas pou distrè
timoun yo, yo rive voye jete pati dwa timoun yo. Pa gen deba
ant timoun sou dwa timoun, ni ant timoun ak sosyete a sou
reyalite politik anviwònman an," se sa Joseph
Georges denonse.
Medya
yo rete yon poto mitan pou garanti dwa timoun yo daprè
Raoul Denis Jr. Ki anime emisyon televizyon Ribambelle nan
estasyon televizyon prive Tele Max . Li konsidere lide sa
yo pa ase tankou Ribambelle, Le Petit Nouvelliste, Ti Jounal
Mwen (*6) , Raoul Denis Jr konsidere medya ayisyen yo kòmkwa
yo pa gen vokasyon vrèman pou pouse timoun yo konnen
kòman pou yo viv ak anviwònman, fè edikasyon
sivik.
"
San okenn mezi, medya odyovizyèl (televizyon) yo pa
pratike otosansi, yo pase nenpòt fim, nenpòt
lè san yo pa avèti pèsòn. Timoun
yo byen konprann vyolans yo epi yo refè yo sou zanmi
yo. Peyi a dwe gen estabilite politik ak ekonomik, dwe genyen
yon palman pou kapab gen bonjan lwa anfavè dwa fondamantal
ki gen kòd lonbrit li mare ak edikasyon, lwazi, manje,
sante," se sa animatè Ribambelle la swete.
Ribambelle
mete entèdi pou l pase desen anime ki pa koresponn
ak vizyon estasyon a a, ki refere l ak plent lekòl
ak enstititè toujou ap pote, selon yo menm gen kèk
imaj k ap pase nan televizyon ki mete move lide nan tèt
timoun yo.
Kantite
moun k ap koute Ribambelle la, li ozanviwon de mil (2.000)
espektatè konsa, tout popilasyon Pòtoprens lan
ta kapab suiv emisyon sa a selon Raoul Denis Jr ki felisite
jefò Telemax ak fè pou pa pase move imaj pou
timoun.
Richard
Widmaier deklare se konsa radyo Métropole deside prepare
yon espas pou timoun, selon li menm ki gen anpil bagay pou
yo di, pou yo fè granmoun yo konn dwa fondamantal yo.
"Timoun
k ap anime emisyon sa a manifeste anpil enterè fas
ak konvansyon sou dwa timoun yo, byen souvan yo poze m kèk
kesyon dwòl sou sa. Pou byen satisfè yo, mwen
ba yo lide pou nan chak emisyon, pou yo pran kèt atik
epi pou yo debat li. Epi lòt timoun k ap koute yo pote
koutmen pa yo tou," selon Widmaier.
Direktè
radyo Metropole la ki konte agrandi pogram lan plis pandan
l ap ajoute kèk lòt pati tankou espò
ak teyat, li deklare menmsi se pa yon fason dirèk,
li kolabore ak UNICEF ki toujou voye nan estasyon an bwochi
ak dokiman ki gen rapò ak dwa timoun. Kòmanditè
ki soti nan sosyete prive a pou ede radyo a kenbe emisyon
an, yo menm tou yo jwenn satisfaksyon, paske se san pwoblèm
yo fè pwomosyon pou pwodui yo, se sa Richard Widmaier
deklare.
Estasyon
Radyo Limyè (Lumière) ki se zèvMission
Evangélique Baptiste du Sud d'Haiti (MEBSH) dispoze
yon espas tou pou timoun yo rele ``Gaieté Enfantine``,
se yon emisyon ki pase nan radyo a chak samdi maten vè
nef (9). Selon Madan Robenson Joseph ak Madan Sylvie Merisier,
ki se de (2) animatris emisyon sa a, yo di se yon emisyon
edikativ ak distrayant, yo mete aksan sou konvansyon dwa timoun
yo, men tou sou bib la ki se zam kretyen yo.
Se
emisyon pou timoun ki la pi lontan, timoun kou granmoun koute
l anpil kote nan peyi a. Emisyon sa a fòme anpil vedèt
ak pwofesyonèl. Se yon emisyon ki separe an de (2)
pati: premye a se timoun yo ki fè tout zafè
yo poukont yo soti nan reyalizasyon rive nan animasyon, lòt
pati a se medam yo ki anime l.
Moun
ki konn patisipe nan emisyon sa a deklare yo jwenn posiblite
pou kenbe lafwa yo fèm ak yon fason pou kenbe tèt
yo sou respè yo gen pou Bondye. Se sa Jean - Tho Gérilus,
ki gen disèt (17) lane deklare, li se moun Fond Parisien
(ki chita a anviwon 40 kilomèt nan nòdès
Pòtoprens) li se mayestwo gwoup Choeur d'enfants yo
rele Les Enfants de Dieu.
Radyo
ak tele Timoun, se ansyen Prezidan Aristid ki te fonde yo,
enstitisyon sa yo fè anpil jefò e yo rive byen
lwen ak patisipasyon timoun nan emisyon yo, san bliye pogram
enfòmasyon yo. De (2) medya sa yo, se yo sèlman
an Ayiti ki konsakre sèlman emisyon pou timoun ki prepare
epi anime emisyon yo.
Radyo
Timoun ki te kòmanse travay nan lane 1996 ak timoun
nan lari Lafanmi Selavi yo, yon zèv ansyen Prezidan
Aristid, li travay katòz (14) è chak jou. Tele
Timoun ki te inogire an 1999, fonksyone prèske menm
jan, yo gen yon pogram ki byen varye, tankou pogram enfòmasyon
yo a, se timoun ki prezante l epi se yo ki reyalize l tou,
tankou se timoun (ti fi kon ti gason) ki korespondan nan vil
pwovens yo.
Daprè
yon ansyen animatris radyo timoun ki gen onz (11) an, radyo
ak tele Timoun pral sèvi yon gwo chans pou timoun nan
lari yo, timoun ki rete ak moun yo ki vle deside fè
tande vwa yo nan sosyete a.
Nan
kad rechèch sa a, malgre divès randevou Institut
Panos te pran ak reskonsab Radyo ak Tele Timoun yo, Panos
pa t rive jwenn yon seri enfòmasyon sou estasyon sa
yo.
Bò
kote pa yo, radyo kominotè yo òganize pogram
pou timoun yo tou, se yon seri emisyon yo tande anpil. Gen
epòk nan ane a, tankou fèt manman yo fete dènye
dimanch mwa me nan peyi a, kote gen emisyon pou paran ak timoun
yo.
Nan
kèk lokalite, se timoun yo ki prepare tèks yo
pral difize pou swete manman yo bòn fèt yo pou
kont yo. Nan lòt estasyon radyo kominotè yo,
yo pase ansyen chante moun pa tande lontan, si pa gen pogram
pou timoun.
Pascale
Pierre k p travay nan Radyo Vwa Peyizan Sid, yon estasyon
ki chita nan pliche pa twò lwen Kavayon (Cavaillon)
ki nan Sid Dayiti, esplike kòman yo adapte yo byen
ak pogram Timoun VPS ki kòmanse depi nan lane 1995,
gras ak kritik epi sijesyon moun ki tande radyo a, emisyon
sa a ap vanse.
"Timoun
nan rejyon sa a toujou mande paran yo pou achte pil pou yo
pou yo kapab mete nan radyo pou suiv emisyon sa a jou dimanch.
Yo tèlman renmen emisyo an, byen souvan timoun ki jis
sou zile Lagonav voye kasèt kote yo anrejistre dizon
pa yo pou emisyon an. Jan de emisyon sa yo enpòtan
anpil pou pèmèt timoun yo konnen yo pi byen."
Pandan
l ap sèvi ak eslogan ki di yon lòt kominote
pou yon lòt sosyete a, estasyon kominotè Radyo
Vwa Klodi Mizo (RVCM) ki nan vil Okay (Cayes), bay priyorite
sou konvansyon dwa timoun yo, nan kad yon emisyon ki rele
Kach kach Liben, yon non yo pran nan yon jwèt timoun
yo renmen fè an Ayiti(*7).
Tout
timoun kèlkeswa ran sosyal li, relijyon li yo tout
kapab patisipe nan emisyon sa a pou di sa yo panse, esprime
lide yo epi òganize yo. Selon Pierre Renel Moise ki
anime emisyon Kach Kach Liben an ki toujou esplike timoun
yo ki sa ki gen nan yon lwa ki la pou pwoteje yo. Pandan timoun
yo ap pran reskonsablite yo epi y ap patisipe nan vi soysal
peyi a, medya yo pral fè timoun yo lib (otonòm)
nan desizyon yo.
Espwa
demen se tit yon emisyon radyo kominotè Zèb
Ginen (Herbe Guinèe) fè pou timoun. Estasyon
sa a chita nan mòn Pilbowo ki nan depatman Nò
peyi a. Emisyon sa a pran nesans apati ti koze sa a ki di
"Timoun jodi a pral granmoun demen" Les enfants
d'aujourd'hui seront les grandes personnes de demain, objektif
emisyon sa a se pou retire tout move lide ki kapab anpeche
timoun yo patisipe nan sosyete a.
Lequilson Charles ki travay nan radyo Zèb Ginen, fè
konnen espwa demen, se yon emisyon ki pase sou radyo a lè
dimanch, li gen yon pati teorik ki konsakre pou pedagoji (fason
chwazi pou travay ak timoun yo) ak yon pati pratik kote timoun
nan esprime l sou sa li viv. Sèl pwoblèm yo
rankontre jiskensi, se yon seri paran ki pa renmen tande koze
ki gen rapò ak zafè dwa timoun yo, tandiske
yon seri lòt paran pa gen lajan, yo pa menm ka achte
yon radyo pou tande emisyon sa a..
Selon
Osny Agénor k ap travay nan radyo Lakay, emisyon "Timoun
se moun" ki pase nan estasyon kominotè sa a, yo
mete anpil aksan sou jan timoun nan ap leve, depi l nan vant
manman l pase nan lòt etap evolisyon l, nan bi pou
l fòme yon fi oubyen yon gason djanm pou demen. Radyo
a eseye envite yo reflechi tou sou kalte ankadreman yo bay
timoun ki patisipe nan pogram sa a, tou depan de tèm
yo chwazi a.
"Menmjan
ak anpil lòt estasyon radyo kominotè nan peyi
a, rezon ki esplike prezans emisyon sa a nan estasyon an,
se pou bay timoun yo yon edikasyon. Sitou gen anpil nan Sen
Lui di Sid ki pa ale lekòl. Sijè ki trete nan
emisyon sa a soti nan konvansyon sou dwa timoun yo. Enpak
emisyon sa a fè sou sitiyasyon timoun ki rete ak moun
yo, se kòmansman yon chanjman nan sen Lui di Sid. Timoun
ki rete ak moun nan vil la ap sibi mwens diskriminasyon pou
ane 2000 la parapò ak lòt timoun ki nan kay
kote yo rete a."
Joseph
Georges k ap travay nan SAKS, di danje ki t ap genyen si emisyon
sa yo pat egziste t ap tonbe sou moun ki disponib ak atis
ki gen vokasyon pou fè pwodiksyon sou enterè
timoun yo.
Istorik
ak entegrasyon timoun nan medya yo
Plizyè
estasyon, tankou radyo Limyè, te genyen nan ane 70
yo yon seri emisyon detant pou timoun, kote timoun vin tire
kont, bay blag, rakonte istwa, resite powèm, eksetera.
Sou kote lòt espas ki rakonte sou tèm timoun,
Radyo Nasyonal te konn pase yon emisyon sou anpil jwèt
timoun fè. Nan epòk sa a koze dwa timoun nan
po t ko sou moun konsa.
Monique
Clesca rakonte, kòman patisipasyon timoun yo nan medya
yo se pa t yon bagay ki te prèske egziste pandan li
te kòmanse travay nan UNICEF nan lane 1983. Li di moun
yo pa t konn pale de sa, yo te konsidere yo tankou yon objè,
tankou yon mèb oubyen yon bagay pou fè bèbèl.
Menm konsèp dwa timoun yo se pa t yon bagay ki te egziste.
Apre
premye gwo kanpay vaksinasyon pou timoun ki te fèt
nan lane 1986, gen yon ankèt yo te fè bò
kote anpil manman ak papa timoun yo ki fè konnen, se
gras ak timoun yo anpil nan yo rive konnen koze vaksinasyon
an. Se konsa nan bi pou sèvi ak sous sa a, nan pwochen
kanpay vaksinasyon yo te fè se timoun yo ki te gaye
nouvèl la.
Yon
bò, timoun yo di "fè vaksinen m,"
yon lòt kote, yo ekzije paran yo pou al mennen yo pran
vaksen. Yo ta konsidere timoun yo fè mesaj la pase,
men tou yo te pran yon angajman tou nan transmèt mesaj
la. Yo te bay timoun yo mesaj kote yo te di yo pran vaksen
an paske se yon bagay k ap bon pou yo epi fè gaye pawòl
la. Sa vle di ou ba yo yon reskonsablite. Apre vaksinasyon
an timoun yo te reskonsab kanpay sewòm oral ak sa ki
gen arevwa ak lèt manman.
Monique
Clesca fè konnen, youn (1) oubyen de (2) ane pita,
lide timoun ki te kòmanse parèt nan UNICEF la,
vin ogmante mesaj sou dwa timoun yo genyen pou pale ak devwa
paran yo genyen pou tande yo. Apre sa, pou fè mesaj
dwa timoun yo pase, yo vin deside sèvi ak vwa timoun
yo. Se te yon timoun ki te di Timoun se Moun.
Zafè
konsidere timoun nan kòm moun nan sosyete a, sa toujou
rete yon bagay ki pa klè. Pandan l ap montre kòman
yo pa bay timoun yo valè, direktris MC conseils la
repòte kòman li difisil pou l jwenn foto timoun
pou kont yo pou l fè yon kalandriye sou timoun ak listwa
yo, paske "timoun yo te toujou ak paran yo, timoun nan
toujou nan yon lòt mond."
Selon
listwa, an Ayiti gen 2 epòk yo te adopte pou bay timoun
lapawòl.
Nan
okazyon jou nasyonal timoun ki tonbe dezyèm dimanch
mwa jen chak ane.
Nan okazyon jounen entènasyonal radyo ak televizyon
pou timoun, yo fete dezyèm dimanch chak ane.
Monique Clesca fè sonje, jounen sa yo, yo kite tout
espas yo nèt pou timoun, kote ni fi ni gason ki konn
anime kite plas yo pou timoun yo, se yo menm pou jounen sa
yo ki vin tounen animatè oubyen animatris.
"Radyo
Sipè Esta (Super Star) se te youn nan medya ki te asepte
sijesyon sa a tèt kale : Timoun yo fè spòt,
yo anime tou. Radyo Metwopòl (Metropole) jwe yon wòl
tou, li jwenn chante timoun ap chante epi li fè kòmantè
sou yo. Depi lè sa a, sa ki gen pi enteresan se emisyon
radyo Metropole timoun yo anime poukont yo."
Selon
Monique Clesca, lide yo t ap suiv la se te jwenn patisipasyon
plis timoun ki deside. Timoun pou okipe gwo pòs, reskonsab
pogramasyon emisyon pa yo, reskonsab tou erè yo fè,
jere emisyon yo, trete tèm ki enteresan yo, pale tankou
timoun.
Wòl
Leta
Pandan
y ap plenyen san rete de sa yo pase nan yon seri emisyon (mizik
oubyen lòt bagay) ki pa bon pou timoun yo, anpil paran
mande Leta pou l pran yon dipozisyon sou koze mès ak
savwa viv k ap disparèt la. Gen kèk estasyon
televizyon ki pran plezi san yo pa pè, pase yon seri
move imaj di, ki gen vyolans, yon seri espòt agresif,
videyo klips, fim, betiz) yo rive pase menm fim pòno,
san yo pa avèti sa davans, yon vyolasyon dwa timoun
yo.
"Kisa
Leta Ayisyen fè, tankou Conseil National des Télécommunications
(CONATEL), sou koze Convention relative aux droits de l'Enfant
ki vin toupre konstitisyon nasyonal la. Kilès ki klè
sou respè dwa moun yo. Eske Leta gen volonte, pou regle
epi veye oubyen jwe wòl sansè?" Daprè
Clesca.
Depi
palman ayisyen an te fin ratifye konvansyon sou dwa timoun
yo, UNICEF mete nan aktivite l yo, yon bèl pati li
konsakre ak patisipasyon timoun nan kèk medya nan kapital
la, swa ki te deja genyen yon emisyon sou sa deja oubyen ki
pral kòmanse, se sa Béthie Casty sinyale.
"Pètèt
timoun yo kapab pi byen pale ak Leta pase nou," se sijesyon
sa a Joseph Georges fè, li di refleksyon timoun fas
ak otorite paran yo ki tante montre pini yon timoun se yon
bagay ki jis pou sa y ap fè chak jou nan kay la.
"Poukisa
an tan ke paran, tan ou pran pou ka le n yo, ou pa pran l
de preferans pou fè dyalòg ak nou?"
Kote
wòl ak reskonsablite Leta nan matyè edikasyon
pou timoun ka viv tankou moun nan pou yo gen dwa pou yo respekte
yo, pou yo gen menm dwa ak tout moun, selon Radyo Lakay Sen
Lui.
"Se
ledikasyon yo dwe bay priyorite. Tout timoun ki pa gen yon
baz byen prepare, ap gen pou konsekans demen pou l tounen
bandi, dwogè, tonbe nan koripsyon, sa pral ba l posiblite
pou rann sitiyasyon relasyon sosyal yo pi mal pase sa n ap
viv jodi a. Non sèlman granmoun yo pral peye konsekans
lan tou, men peyi ap rantre nan tou pi mal."
Radyo
Zèb Ginen pale tou sou nesesite ki genyen pou mete
pogram edikasyon familyal ki gen rapò ak paran yo ki
dwe tanpere yo, paske yo konnen si yo pa mete enpe dlo nan
diven yo, timoun yo kapab denonse yo nan radyo.
"Lè
timoun yo lage nan lari a, san yo pa gen yon bon edikasyon,
yo pral vin ogmante kantite timoun ki kite andeyò pou
vin abite lavil yo(fenomèm ekzòd riral) sa ki
kapab ogmante kantite banditism ak alfabetizasyon ki toujou
rete yon mistè pou Leta a." Se a Lequilson Charles
ki travay pou radyo Zèb Ginen, fè konnen.
Pa
rapò ak eta peyi a, pou yon bon chanjman, fòk
gen yon demach edikasyon ki fèt ak sansibilizasyon
pou frennen kantite timoun k ap viv nan lari yo, koze restavèk
la ak koze lekòl la.
Eleman
esansyèl ki gen nan konvansyon sou dwa Timoun
yo
Asanble Jeneral Nasyon Zini te adopte jounen 20 novanm
1989 la, Konvansyon ki gen arevwa ak Dwa timoun yo,
yo te kòmanse aplike l jounen 2 sektanm 1990
la. Malgre se yon konvansyon ki pa la lontan, istorikman
se yon konvansyon dwa moun ki gen plis moun ki dakò
ak li epi se konvansyon yo adopte pi rapid tou. Sou
menm lide sa a li kòmanse vin premye lwa ki
sèvi pou tout pèp sou latè. Ayiti
te siyen pa l la 26 janvye 1990 epi li ratifye l 23
desanm 1994.
|
Konvansyon
relatif sou dwa timoun yo, li baze sou prensip fondamantal
(1) desizyon otorite yo ap genyen pou pran nan bon enterè
timoun yo (2) pandan y ap defini sa ki nan bon enterè
timoun yo, opinyon timoun yo enpòtan tou (3) tout timoun
gen dwa nan devlopman, se pa sèlman nan lite pou viv
(4) tout dwa dwe aplike pou tout timoun san diskriminasyon.
Konvansyon
an di Leta ki gen angajman pou fè sikile enfòmasyon
ki konsène dwa timoun yo epi sansibilize piblik la
sou dwa sa yo.
Pou
koze patispasyon timoun nan medya yo, konvansyon an site nan
atik 12 ak 13
Dwa
timoun nan genyen pou esprime l san pwoblem sou tout kesyon
enteresan ak chache, resevwa, oubyen voye enfòmasyon
ak lide tout kalte.
Posiblite pou yo tande tout timoun nan tout koze ki gen arevwa
ak lajistis oubyen administrativ ki enterese l.
Atik
17 la presize : " Kote ki rekonèt enpòtans
fonksyon medya yo ranpli ak veye si timoun yo jwenn enfòmasyon
ak materyèl ki vini soti nan peyi a ak etranje, espesyalman
sa ki kapab devlope byennèt sosyal, espirityèl
ak moral menm jan ak sante fizik ak mantal. Nan fen sa a kote
ki te siyen yo :
Ankouraje
medya yo pou bay enfòamsyon ak materyèl ki reprezante
pou yo yon itilite sosyal ak kiltirèl e ki koresponn
ak atik 29 la
Ankouraje koperasyon entènasyonal jis pou kapab pwodui,
chanje epi difize yon enfòmasyon ak materyèl
ki soti nan diferan sous kiltirèl, nasyonal ak entènasyonal
Ankouraje pwodiksyon ak difizyon liv pou timoun
Ankouraje medya yo pou kenbe patikilyèman bezwen lenguistik
timoun nan peyi a ki fè pati yon ti gwoup
Favorize elaborasyon ak prensip direktè ki la pou pwoteje
timoun kont enfòmasyon ak materyèl ki nui byennèt
yo, parapò ak atik 13 ak 18 la."
Atikilasyon
avèk enstitisyon ak òganizasyon
Joseph
Georges k ap travay nan SAKS, sijere pou n ta jwenn yon bon
rezilta fòk ONG ak ensitisyon etranje k ap travay nan
domèn edikasyon pou timoun yo, reyalize pwodiksyon
pou yo pwopoze medya yo. Reyalite peyi ap konfronte a, mande
pou ta sèvi ak zouti sa a ki rele komikasyon yon lòt
fason pou yo kapab fè pase mesaj edikatif, sansibilize
ak motive granmoun kou timoun.
Gen
anpil medya ki eseye deja avèk òganizasyon k
ap travay nan kad pwoblèm timoun. Men tèm nan
pa rive trete vrèman jis nan fon li ak patisipasyon
timoun yo sa pa anpil, se sa Save Children fè sòti.
Timoun
ki jounalis nan Twou di Nò ak Fòlibète
(Trou-du-Nord ak Fort Liberté) Depatman Nòdès
Nan mwa mas 2000, PLAN INTERNATIONAL, ak Radyo Nederland
Training Centre, yon òganizasyon ki fè
fòmasyon nan radyo ki gen baz li nan peyi Kosta
Rika ( Costa Rica) ak Enstiti Panòs (Institut
Panos) te lanse yon pwojè pou medya yo, ki
gen pou objektif bay timoun yo pale, bay opinyon yo
valè ak pwomosyon dwa yo nan yon patissipasyon
aktif nan medya yo. Pwojè a te ensiste pou
difize repòtaj timoun yo fè yo.
De
(2) gwoup ki te gen yo chak 15 timoun ki se moun Fòlibète
ak Twoudinò, de (2) vil ki nan Nòdès
Ayiti, yo te rantre nan pwojè a.
"Sete
yon apwòch kolektif ki te vize pou l sansibilze
sou enpòtans medya yo ak patisipasyon timoun.
Pwodiksyon radyofonik chak mwa (timoun yo fè)
de (2) magazin ki pou ede timoun yo devlope sa yo
konnen, pou yo otonòm, pou yo pran pa nan deba
k ap fèt nan peyi a, pou yo dekouvri anviwònman
yo, pou yo pote kritik, pou yo mete yo nan pwosesis
demokratizasyon pou yo vin tounen fanm ak gason ki
reskonsab," se sa Stéphanie Conrad de
Plan International fè konnen, li ta renmen
elaji kad la plis pou l kapab touche timoun lòt
zòn kote enstitisyon lan ap travay.
Inisyativ
sa se youn nan pi gwo pogram PLAN INTERNATIONAL genyen
, ki gen arevwa ak timoun ak medya ladan l, timoun
El Salvador, Haiti, Honduras ak Nicaragua patisipe.
Yon
sit wèb ( www.panosinst.org/radio) founi yon
fowòm pou chanje ak lòt kote, lide,
esperyans, fè kòmantè, fè
pwodiksyon pou medya ak lòt enfòmasyon
ant timoun repòtè ak gwoup ki enterese.
Sit la se yon zouti pou kapab difize pi plis pwodiksyon
medyatik timoun ki fè repòtaj nan lang
angle, kreyòl espanyòl ak franse.
|
Plan
International ki fenk sot met sou pye yon pogram radyo pou
timoun epi se menm timoun sa yo ki jere zafè yo ankò,
panse jan de demach sa yo bon pou ede timoun fè respekte
dwa yo. Toujou selon òganizasyon sa a, Leta dwe mete
timoun nan posesis devlopman kominotè a.
Pèspektiv
Roody
Thélémaque, yon travayè sosyal k ap evolye
nan peyi Dayiti, fè wè nesesite pou yo ta vini
ak yon pogram ki gen ekilib. Reyalite sosyo-ekonomik peyi
a pa pèmèt tout kategori timoun nan peyi a gen
aksè a divès kalte pogram ki fèt pou
yo, paske gen anpil nan yo ki pa menm ka genyen yon radyo,
yon televizyon, yon jounal, yon òdinatè, se
sa li di.
Pandan
nòm demokratik yo ap fè yon lòt apwòch
sou rapò moun ak moun, ki konsidere timoun yo tankou
moun tou, kote yo gen dwa, yon pèsonalite ak respè.
Zafè entegre espresyon timoun yo se poko yon bagay
yo asepte vre nan medya an Ayiti yo.
"Avan
lontan diskou tounèf ki pot chanjman sosyal sa a ap
nan medya yo Timoun jodi granmoun demen (Les enfants d'aujourd'hui,
les adultes de demain)," daprè Béthie Casty
de l'UNICEF-Haïti.
Espesyalis
yo te poze kesyon nan kad rechèch dokimantè
sa a, yo plede pou yon politik kominikasyon ki pral kòmanse
pa bay timoun yo valè nan kad yon patenarya pou gen
plis espas ki disponib pou timoun yo.
Dwa
pou yo kominike, medya espesyalize, chwa estrateji pogramasyon
pa medya yo, ki vizyon demokratik pou ki sosyete. Anpil tèm
ki gen rapò ak espresyon epi patisipasyon timoun nan
medya an Ayiti yo rete ouvè nan yon pèspektiv
devlopman dirab.
Pascale
Pierre k ap travay nan Radyo Vwa Peyizan Sid sijere, pou ta
gen yon sosyete ki chita sou respè ak dwa moun ( san
bliye dwa timoun yo tou) mete yon lòt vizyon demokratik,
pou mete lakay timoun piti yo ki reprezante avni peyi a, yon
pase men nan sistèm edikatif la, san bliye reskonsablite
paran yo.
Menm
jan ak kesyon batistè a pou yo bay tout timoun nan,
yon bagay konsa kapab vin fondamantal si medya yo pran chache
konnen lide timoun yo, chak lè sosyete a nan yon move
enpas. Si yo poko pare pou jan de apwòch sa yo. Medya
yo kapab kòmanse fè motivasyon pou denonse move
konpòtman paran yo genyen lakay yo epi fè leta
pran reskonsablite l devan je espesyalis yo.
"Menmsi
gen plis patisipasyon, fòk Ministè Edikasyon
Nasyonal kapab adapte yon pedagoji pou ane 2000 lan, fini
ak konfli dwa espresyon an entèdiksyon espresyon an.
Kèk timoun ki gen anpil entèlijans parèt
rebèl, paske yo pa ba yo chans pou esprime yo,"
se sa Monique Clesca deklare.
Reskonsab
medya an Ayiti yo ta dwe ouvè ap tann lide tounèf,
ki gen yon ti rantre ak finansman, selon MC Conseils nan yon
konsilatsyon ki te fè pou UNICEF nan kòmansman
ane 2000 la, ki rekòmande pou konsidere kantite timoun
k ap koute radyo.
Kesyon
an se konnen èske granmoun yo pral kase chèn
nan, pou bay timoun yo libète, pou fè yo konfyans
pou ba yo chans pou ekzèse dwa yo nan kominikasyon
kòm lwazi pou zouti edikasyon pou lòt moun ki
pi gran.
Pou
Joseph Georges ( SAKS), reyalite natirèl kay timoun
yo - jan yo abitye : pale, ri, chante natirèl timoun
nan pogram ki fèt pou yo - yo p ap siyifi anyen si
yo pa byen prezante yo.
Georges
konsidere radyo kòm mwayen pou ede konbat vye mantalite
yo genyen an Ayitit yo. Li mande pou yo adopte yon lòt
estrateji ki kapab fè timoun yo konfyans pandan ou
ap ba yo materyèl kominikasyon pou reyalize pa egzanp
entèvyou.
Pa
gen pwoblèm pou timoun nan konsevwa, ak konesans li,
kou sou kominikasyon, ekri ti tèks, fè entèvyou,
teyat. Ou ap etone wè jan yon entèlijan, fason
yo byen poze kesyon kote youn byen marye ak lòt, konviksyon
yo sou dwa timoun, se sa li ajoute.
"Lè
sa a lòt timoun k ap koute timoun ki gen menm laj ak
yo k ap esprime yo nan medya yo,mesaj la ap pase byen vit.
Men atansyon pou n pa chanje pogram sa yo an emisyon entèlektyèl,
kote ou fè entèvni diferans entèlektyèl
ki genyen nan mitan timoun yo."
Kèk
nan enstitisyon referans yo
Aide
à l'Enfance Canada
8 Imp. Baron
Ave. Jean Paul II, Turgeau
Port-au-Prince, Haiti
Tel/Fax:
(509) 245-2101/0243
Email: aecanada@haitiworld.com
Site web: www.savethechildren.ca
Organisation des Nations Unies pour l'Enfance (UNICEF)
17 rue Armand Holly, Debussy
B.P. 1363
Port-au-Prince, Haiti
Tel: (509) 245-1404/1424
Fax: (509) 245-1877
Bureau International de Travail (BIT)
Rue Camille Léon No. 11 à l'étage
Port-au-Prince, Haiti
Tel/Fax: (509) 245-1683
Email: BIT@haitiworld.com
PLAN INTERNATIONAL
Impasse Lily No. 3, Rue Stephen
Delmas 60
Port-au-Prince, Haiti
Tel/Fax: (509) 256-1438 / 4229
Email: comhti@planinternational-ht.org
Coalition Haïtienne pour la défense des droits
de l'enfant (COHADDE)
23, 3e Avenue du Travail
Port-au-Prince, Haiti
Tel/Fax:
(509) 245-5014
Save the Children USA
13 Rue Debussy
Turgeau
Port-au-Prince, Haiti
Tel: (509) 245-5153 / 4606
Fax: (509) 245-0036
Email: haiti@savechildren.org
Fédération internationale des Journalistes
(IFJ)
266, rue Royale
1210 Bruxelles, Belgique
E-mail:
ifj@pophost.eunet.be
Sosyete Animasyon Kominikasyon Sosyal (SAKS)
24, Rue Dalencourt
Port-au-Prince, Haiti
Tel/Fax: (509) 245-6422
Email: saks@saks-ht.org
Institut de Bien-être social et de recherche (IBESR)
Ave. des Marguerites No. 14, Bois Verna
Port-au-Prince, Haiti
Tel: (509) 245-2602 / 2601 / 6485 / 2633
Village d'Enfants SOS d'Haiti
Petite Place Cazeau, Entrée Dumez
Santo 19, No. 966 B-B
Croix-des-Bouquets, Haiti
Tel: (509) 246-0280 / 3279
Fax: (509) 238-1134 / 3177
Nòt:
1-
Ronald Colbert ak Carril Desrosiers se jounalis endepandan
k ap viv an Ayiti.
2- Enstiti Panòs Wachintonn DC ak Pòtoprens
(L'Institut Panos de Washington, DC et Port-au-Prince) se
yon òganizasyon entènasyonal k ap travay pou
fè ranfòse sosyete sivil la nan peyi l ap travy
yo, pandan l ap ede jounalis yo fè repòtaj sou
tèm ki gen arevwa ak devlopman dirab yo pa byen konnen,
e medya yo pa twò enterese espesyalman sa ki kapab
fè yon enpak lòt kote.
3- "Yenyen" se yon espresyon kreyòl yo itilize
an Ayiti pou kalifye kèk move konpòtman yon
moun ki toujou ap plenyen.
4- Pousantaj 47 % (popilasyon timoun yo estime) Panòs
te jwenn li nan done demografik sou « Population de
18 ans et Plus, Ménages et Densité Estimés
en 1999, Juin 1999 », Se Division d'Analyse et de Recherche
Démographiques (DARD) de l'Institut Haïtien de
Statistique et d'Informatique (IHSI) ki te pibliye l.
POPILASYON GRAN GWOUP LAJ YO TE JWENN NAN ANE 1999
Tranch
laj |
Popilasyon |
0-4
an |
1,037,850 |
5-14
an |
2,071,875 |
15-17
an |
495,865 |
18-64
an |
3,898,464 |
65
an ak |
299,178 |
Total
|
7,803,232 |
Sous
: IHSI ak Panòs
5-
Se konklizyon yon konferans entènasyonal ki te fèt
sou lobedyans Organisation des Nations Unies pour l'Education,
la Science et la Culture (UNESCO), ki te dewoule an 1990 nan
Jomtien, Thailande.
6- * Ribambelle : espas rekreyatif pou timoun ki pase chak
jou sou chèn televizyon prive TELEMAX;
* Le P'tit Nouvelliste: revi ki soti chak semèn pou
timoun ki parèt nan mitan prensipal kotidyen Dayiti
nan lan 2000 lan. "LE NOUVELLISTE";
* Ti Jounal Mwen: se yon ansyen piblikasyon ki te konn soti
chak semèn nan mitan Nouvelliste.
7- KACHKACH LIBEN se yon jwèt tradisyonèl yo
fè an Ayiti nan mitan yon gwoup timoun. Posede yo anplwaye,
se chwazi nan mitan timoun yo, sa ki pral kache pou rès
yo sere yon ti wòch tou piti. Timou n ki t al kache
a dwe jwenn wòch la. Si li jwenn moun ki sere wòch
la, se li ki pral kache. Si moun ki te kache a pa jwenn nan
men kilès wòch la ye l ap genyen pou l al kache
ankò, jiskaske gwoup la deside fini jwèt la.
Retounen |
|
